4 Şubat 2005 tarihinde İzmir'de işleme açılan Vadeli İşelmler ve Opsiyon Borsası (VOB) bir Türev Araçlar Piyasasıdır.

Türev Araçlar Piyasalarında işlem gören Vadeli İşlem Sözleşmeleriyle taraflara bugünden belirlenen ileri bir tarihte, üzerinde anlaşılan fiyattan, standartlaştırılmış miktar ve kalitedeki bir malı, kıymeti veya finansal göstergeyi alma veya satma yükümlülüğü getiren sozlesmelerdir.

Geleceğe yönelik belirsizliklerin giderilmesine yardımcı olmak açısından vadeli işlem piyasaları önemli rol oynamaktadır. Fiyatların ve faiz oranlarının gelecekteki seviyelerine dair geniş bir kesimin beklentisini yansıtacak olan Vadeli İşlemler Piyasası ile ekonomide planlama kolaylaşacak ve öngörülebilir gelecek fiyat seviyeleri ile finansal piyasalarda daha istikrarlı bir döneme girilecektir. Türkiye'de de İzmir 'de kurulan Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası A.Ş. 'de işlem görecek olan vadeli işlem sözleşmeleri ve detayları Tablo-1, Tablo-2 ve Tablo-3'te verilmiştir.

Etkin bir risk yönetimine imkan sağlayacak olan Vadeli İşlemler Piyasası spot piyasaların da destekleyicisi olacaktır. Spot piyasalardaki risk seviyesinin vadeli işlem sözleşmeleri ile yönetilebilecek olması yatırımcıların spot piyasaya da ilgisini artıracak, bu da her iki piyasada da işlem hacmi artışını beraberinde getirecektir. Ayrıca bu piyasada da yapılan tüm işlemlerin Borsa Takas Merkezi'nin garantisi altında olması katılımı destekleyecektir.

Farklı amaçlara yönelik her yatırımcı (risk yönetimi, spekülasyon, arbitraj) spot piyasaya oranla daha düşük bir maliyetle bu piyasalarda işlem yapabilecektir. Ancak bu piyasanın kaldıraç özelliğinden dolayı, özellikle spekülasyon amaçlı işlemlerde, potansiyel yüksek getiriye karşılık, ters yönde hareket eden bir piyasada potansiyel yüksek bir risk olduğu her zaman göz önünde bulundurulmalıdır.

VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİNDE POZİSYON ALIMI

Bir vadeli işlem sözleşmesini alan taraf uzun (long), satan taraf ise kısa (short) olarak adlandırılır. Uzun pozisyondaki kişi açığa alış yapmış gibidir ve fiyatların yükselmesini umut eder. Kısa pozisyondaki ise açığa satmış gibidir ve fiyatların düşmesini bekler. Yani uzun taraf sözleşmenin fiyat artışından kar ederken, kısa taraf zarar eder. Benzer şekilde, sözleşmenin fiyat düşüşünde uzun taraf zarar, kısa taraf kar eder. Alınan pozisyonlardan elde edilen kar/zarar hesaplamalarına esas olan fiyat, herbir vadeli sözleşme bazında hesaplanan uzlaşma fiyatıdır (P).

Aynı dayanak varlığa dayalı farklı vadelerden birinde uzun diğerinde kısa pozisyon alındığında "yayılma (spread) pozisyonu" oluşur.

Bir vadeli işlem sözleşmesinde uzun veya kısa pozisyonda olan kişi açık pozisyondadır. Açık pozisyonu vadesinden önce kapatmak için ters pozisyon alınarak işlemlere son verilebilir. Yani uzun pozisyondaki bir yatırımcının, aynı vadede aynı miktarda sözleşme adedinden satış, kısa pozisyondakinin ise alış yapması gerekir.

TEMİNATLANDIRMA

Vadeli İşlem Piyasalarında işlem yapmak isteyen tüm alıcı ve satıcılar sözleşme hükümlerinin tam ve zamanında yerine getirilmesini garantilemek amacıyla Aracı Kurumlardaki hesaplarına belli oranda bir teminat yatırmak zorundadırlar.

Vadeli İşlemler Piyasası'nın temelini teminat sisteminin etkin işleyişi oluşturmaktadır. VİP'nda işlem yapmak üzere yatırılan teminat, basit bir depozito olmasının ötesinde, yatırımcı olarak piyasada karşı karşıya kalınan zararların veya elde edilen karların yansıtılacağı, günlük uzlaşmanın gerçekleşeceği, böylelikle tüm yatırımcıların karşı taraf kredi riskini merkezi bir Takas Kurumu'na devredebileceği bir işlem karşılığı niteliğindedir.

Emir verildiği zaman teminat hesabına yatırılması gereken tutara başlangıç teminatı denir. Başlangıç teminatını yatırdıktan ve alım/satım işlemini gerçekleştirdikten sonra hesapta bulunması gereken teminat tutarına sürdürme teminatı denir. Eğer hesaptaki teminat tutarı sürdürme teminatı seviyesine veya altına düşerse, teminat tamamlama çağrısı (margin call) yapılarak hesaptaki teminat tutarının başlangıç teminatı seviyesine getirilmesi istenir.Sözleşmeler üzerinde belirlediğimiz teminat oranları ve maksimum pozisyon limitleri Tablo-4'te verilmiştir.

İŞLEM TEMİNATI KOMPOZİSYONU

İşlem teminatı olarak kabul edilebilecek kıymetler, alabilecekleri minimum ve maksimum paylar ve değerleme katsayıları Tablo-5'te verilmiştir.

Takasbank nezdinde bulundurulması gereken işlem teminatının en az %30'unun nakit teminattan oluşması gerekmektedir. Dolayısıyla toplam işlem teminatı içinde nakit dışı teminatların oranı en fazla %70 olabilir. (hesap güncelleştirme sırasında zarar eden hesaplardan zarar tutarının kesilmesi durumunda söz konusu oranı tutturma şartı aranmaz). Nakit dışı teminat içindeki Hisse Senedi (İMKB-30), A Tipi Yatırım Fonu ve Borsa Yatırım Fonu teminatların toplam payı ise nakit dışı teminatın %50'sini (Toplam teminatın %35'ini) geçemez. Bu %50 oranının içerisinde de her bir hisse senedinin /A tipi yatırım fonu katılma belgesinin/ borsa yatırım fonunun oranı ise %20'yi (Nakit dışı teminatın %10'unu, Toplam teminatın %7'sini) geçemez. Dolayısıyla, nakit dışı teminatlar oluşturulurken, Hisse Senedi (İMKB-30), A Tipi Yatırım Fonu ve Borsa Yatırım Fonlarının maksimum düzeyde kullanılması durumunda, en az beş çeşit bulundurulması gerekmektedir.

Bunun dışında itfasına 5 iş günü kalan DİBS'ler teminata kabul edilemez. Daha önce nakit dışı teminat olarak verilmiş DİBS'lerden itfasına 5 iş gününden az zaman kalmış olanların değiştirilmedikleri taktirde itfadan önceki günün sonunda menkul kıymetin fiyatı sıfırlanır. İtfa tutarı, ilgili müşterinin vadeli işlem teminatına nakit olarak aktarılır.

Hisse senedi cinsinden teminatlarda sermaye artırımı ve/veya temettü ödemesi karşılığı alacaklar Takasbank'taki serbest hesaba aktarılır. İMKB'de hisse senedi bölündüğü gün ve/veya temettü başlangıç tarihinden itibaren teminat hesabı sürdürme seviyesi

altına düşebileceği dikkate alınarak gerekli tamamlamalar yapılmalıdır.

İMKB-30 endeksinden çıkarılan hisse senetleri çıkarıldıkları tarihten itibaren üç iş günü içerisinde geçerli diğer bir teminatla değiştirirlir.

PİYASANIN İŞLEYİŞİ

TEMİNAT TAMAMLAMA ÇAĞRISI

Her piyasa için sürdürme teminatı başlangıç teminatının %75'i oranındadır.(Ancak Aracı Kurum yaptığı işlemlerde riski azaltmak için teminat değerleme oranlarını farklılaştırabilir.) O günkü uzlaşma fiyatına göre teminatın sürdürme teminatı seviyesine veya altına düşmesi durumunda, başlangıç teminatı seviyesine kadar tamamlanması istenir. Hesaptaki toplam teminat, sürdürme teminatının üzerinde olmasına rağmen nakit teminatın "0"ın altına düşmesi halinde ise yatırımcıdan nakit teminatının negatif (eksi) bakiyesini kapatması (teminatını "0"a eşitlemesi) istenerek teminat tamamlama çağrısı yapılır. Ayrıca yönetmelik uyarınca gerekli görülen durumlarda borsa tarafından olağanüstü durum teminatı olarak tüm hesap sahiplerinden ek teminat talep edilebilir.

SEANS SAATLERİ

08.45-09.15 : İşlem yapılmayan (non-trading) dönem
09.15-17.15 : Normal seans
17.25 : Uzlaşma fiyatı ve teminat tamamlama çağrılarının ilanı
17.25 : Takas süresinin başlangıçı
T+1 günü 14.30 : Takas süresinin sonu

VOB'ta normal seans saat 17.15'de tamamlanır ve saat 17.25 itibarıyla açıklanan gün sonu uzlaşma fiyatları kullanılarak tüm hesaplar güncellenir (kesin kar/zarar belirlenir). Hesap güncelleştirme işlemlerinde Takasbank tarafından zararlar işlem günü (T+0) tahsil edilirken, kar eden hesaplar için ödeme ertesi gün (T+1) saat 14.30'a kadar gerçekleştirilir.

Teminat Çekme: 09:00-15:30
Teminat Yatırma: 09:00-16:45

T+1 Sisteminin İşleyişi

Bu sistemde müşteriler T gününe ait Margin Call (teminat tamamlama) miktarını, T+1 günü Önceki Margin Call (ÖMC) olarak izlerler. T+1 gününe ait Margin Call miktarı ise yine eskisi gibi Margin Call olarak izlenir. Ancak T+1 gününde ÖMC olması durumunda T+1'e ait Margin Call, ÖMC miktarını da içerecek şekilde görüntülenir.

Yatırımcılar ÖMC yükümlülüklerini T+1 gününde nakit yatırarak kapatabilmekle beraber, pozisyon kapatarak da bu yükümlülüğü ortadan kaldırabilirler. Ancak eksi (-) nakitten doğan ÖMC'ler sadece nakit yatırarak kapatılabilir.

Nakit yatırarak karşılanan ÖMC'ler Takasbank tarafından hemen hesaplara yansıtılırken, pozisyon kapatılarak karşılanan ÖMC'ler yarım saatte bir yapılan güncellenmelerde hesaplara yansıtılmaktadır. Örneğin saat 10.35'te kapatılan bir pozisyon karşılığında ÖMC saat 11.00 itibariyle hesaplardan kalkar. Yatırım Finansman Menkul Değerler nezdinde yatırımcıların en geç saat 12.00'a kadar hesaplarını ÖMC'den kurtarmaları gerekmektedir.

Başarılı bir vadeli işlem sözleşmesi alım-satım işlemi için, vadeli işlem sözleşmesinin seçimi kadar alım-satım kararının veriliş zamanı ve pozisyon alındıktan sonra oluşabilecek taminat tamamlama çağrısına cevap verebilecek ilave teminatınızın bulunup bulunmadığı da çok önemlidir. (Teminat tamamlama çağrısına cevap veremediğiniz zaman temerrüde düşeceğinizden aracı kuruluşun pozisyonunuzu likidite etme hakkı vardır.)

Likidite faktörü

Piyasada işlem yapan yatırımcıların bilmesi gereken en önemli noktalardan biri, bazı sözleşmeler ve bazı vadelerin diğerlerine göre daha aktif olarak alınıp satıldığı, dolayısıyla daha likit olduğudur.  Bu konuda kullanılabilecek en önemli kriter, işlem hacmi (işlem gören sözleşme adedi) ve açık pozisyon sayısıdır (uzun veya kısa pozisyonların sayısı).  İşlem hacmi ve açık pozisyon sayısının artması veya azalması fiyatla birlikte piyasanın yönü hakkında da önemli bilgi verir.

Vadeli işlemler piyasasında pozisyonunuzu ters bir pozisyon alarak kapatabileceğiniz likit bir piyasanın varlığı her zaman mümkün olmayabilir. Bu durumda istediğiniz işlemi karşılayacak üyeyi bulmakta zorlanabilirsiniz.  Bu genellikle, günlük fiyat hareket limitinin (örn. ±%10) bulunduğunda geçerli olur.

VADELİ İŞLEM SÖZLEMELERİNDE VERGİLENDİRME

Vadeli İşlemler Piyasasındaki işlem hacminin gelişiminin desteklenmesi amacıyla Türkiye'de kurulmuş olan Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsa'sında yapılan işlemlerden 2008 yılı sonuna kadar elde edilen kazançlar için vergi tevkifat oranı sıfır olarak uygulanacaktır.